Çayın Türkiye’de sudan sonra en fazla tüketilen içecek olduğunu biliyor muydunuz? Evet, çay ülkemizde en fazla içilen ikinci içecektir. Koyu kırmızı renge sahip olan tavşan kanı çayın tarihi, kültürü nedir? Hiç merak ettiniz mi? Yöreselürünler olarak bizler merak ettik ve bilgilerimize biraz da araştırma katarak bu kısa araştırma yazısını sizlere sunuyoruz.

Çayın ilk keşfi M.Ö III yy. lara kadar dayandığı öngörülmektedir. M.Ö. 2737 yılına, Çin İmparatorluğu’na kadar dayanır. Efsaneye göre Çin’in ilk imparatorlarından Shen Yung , çay bitkisinin tesadüfen sıcak suya düşmesine şahit olur. İmparator, işte bu keşifle birlikte çayın büyüsüne kapılır ve yine efsaneye göre yedi yıl boyunca o bölgede kalarak sürekli çay içer. Çayın Avrupaya ilk gelişi 16. yy olarak bilinir. Amerika kıtasına ise 17. yy da Peter Stuyvesant’ın ulaştırdığı bilinmektedir.

Ülkemize de çayın ilk geliş yılları 16 ve 17. yy lara kadar uzanmaktadır. Bu yıllardan 20.yy başlarına kadar ülkemizde çay üretimi olmamakla beraber, ihtiyaç olunan çay ithal edilmek sureti ile karşılanmaktaydı. II. Abdülhamit zamanında (1888) Japonya’dan getirilen çay tohumlarının Bursa’da ekilmesine rağmen çay bitkisinin bu coğrafyada yetişmeyişinden başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Ülkemizde çay üretiminin 1923 yılında Zihni Derin tarafından Rize’de başlatıldığı bilinmektedir. Devlet tarafından Zihni Bey’e tahsis edilen 15 dekarlık tarın alanında Gürcistan’dan çay tohumlarının ve bir Rus bahçıvanın getirilmesiyle başlanan çay tarımının ilk denemesi başarısız olmuştur. Gerek halkın ilgilenmeyişi gerekse yeterli kanunların olmayışından Zihni Bey’in bu ilk teşebbüsü başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Bu tarihten sonra Zihni Bey, memuriyeti sebebiyle Ankara’ya, İstanbul’a tayini çıkar ve nihayet 1938 yılında tekrar Rize’ye memuriyete geri döner. Geri döndüğünde bu 15 dekarlık arazide gezerken  çeşitli süs bitkilerinin, mandalina,  greyfurt, ağaçkavunu,portakal, limon, bambu ve diğer meyvelerin küçük çaplı parsellerde yetiştirildiği birkaç yüz fidandan oluşan küçük bir çay bahçesinin gayet güzel yetişmiş  ve sağlıklı görmek onu mutlu etmişti. Ardından sıkı bir çalışma ile gerekli kanunları çıkartarak ve halkı çay konusunda bilinçlendirerek çay üretimini ülkemizde başlatan kişi olarak tarihe geçmiştir.

Dünyada çay üretimi en çok Hindistan, Srilanka, Çin, Türkiye, Kenya, Endonezya, Malawi, Vietnam, Etiyopya, Kamerun, İran, Kore, Seylan, Uganda, Tanzanya, Arjantin, Avustralya ve Amerikada yapılmaktadır.

Değişik ülkelerden çay bahçeleri;

Amerika

Arjantin

Çin

Türkiye

İran

Uganda

Avustralya

Gürcistan

Tayvan

Çay kelimesinin kökeni çayın anavatanı olan Çin’e dayanır. Çin’deki en yaygın olarak kullanılan Mandarin lehçesindeki ç’a ve Amoy lehçesindeki t’e çayın iki söyleniş şeklidir. Tüm dünya dillerinde de çayın isminde ç(c), t(d) geçmektedir. Türkçe’de çay, İngilizce’de tea, Fransızca’da the, Japonca, Çince, Korece, Portekizce ve Arapça’da cha, İspanyolca ve İtalyanca’da te, Rusça’da chai, Almanca’da tee olarak geçmektedir.

Ülkemizde çay denince akla tabiki ilk olarak yeşil Rize gelir. Rize çay üretiminde ülkemizde birinci sırada yer alır. Çay ülkemizde sadece Gürcistan sınırından Fatsa’ya kadar olan sahil şeridinde yetişmektedir. Dünyada en fazla çayı İrlandalıların tükettiği bilinmektedir. Türkiye’nin de üst sıralarda yer aldığı listenin en altında ise yılda kişi başı 90 gramla İtalya yer almakta. Ülkemizde çayın büyük bir bölümü evlerde tüketilmekte. Çay tüketimi ise erkekler %60, kadınlar %40 oluşurmakta.

Ülkemizdeki çay üretimi 2009 senesinde 209 bin ton olarak kayıtlara geçmiştir. Resmi kayıtlara göre 1985’ten beri en çok çay üretilen sene 218 bin ton ile 2005 yılı. Özellikle Rize ve çevresinde oldukça önemli bir geçim kaynağı olan çay tarımı son yıllarda özelliğini yitirmeye eskisi kadar karlı olmamaya başlamıştır. Düzensiz tarım politikaları ve çay bahçelerini daha karlı olan kivi bahçelerine bırakması sonucu çay üreticileri günden güne azalmaktadır. 2010 yılı yaş çay alım fiyatı 1 TL olarak açıklanmıştı. 1989 yılında yurtdışına 25 bin ton çay satışı gerçekleştirirken 2004 yılında bu rakam 5 bin tonlara kadar düşmüştür.

Burada yer alan yazılar kendi bilgi birikimim, şahsi izlenimlerim ve yapmış olduğum incelemeler sonucunda oluşmuştur. Muhteşem bir bitki olan çay hakkında geniş bilgi almak isterseniz çay ansiklopedisini veya Çaykur‘un sayfasını ziyaret edebilirsiniz.

Share Button